Türkiye’de belgesel sinemanın yüz akı isimlerinden biridir Süha Arın. Belge filmin pek bilinmediği zamanlarda çektiği belgesellerle türün temellerini atmıştır. Öğretici-eğitici bir çabayla başlayan bu serüven giderek nitelik kazanmış, Türkiye’nin çeşitli yörelerine ve mimari eserlerine uzanan en yetkin örneklerini vermiştir. Ustanın en başarılı yapıtlarından olan Safranbolu’da Zaman belgeseli, bu küçük yerleşim yerinin kaderini değiştirmiştir adeta. Bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde bulunan ve tamamı sit alan olan Safranbolu, özgün mimarisi ve bugüne kıyasla oldukça eşitlikçi olan mekânsal örgütlenmesiyle meşhurdur. Dünyaca ünlü Safranbolu Evleri, görkemli halleri ve geleneksel süslemeleriyle eşine az rastlanır bir özelliğe sahiptir. Evleri bütünleyen hanlar, camiler, çeşmeler ve saat kuleleri hep birlikte tarihi şehrin kimliğini oluştururlar. Bugün başarılı restorasyon ve çeşitli düzenlemelerle yeniden kazanılan ve bir turizm merkezine dönüşen tarihi belde, bunu daha çok Arın’ın belgeseline borçludur.

Belgeselin kendisine gelecek olursak Safranbolu’da Zaman, kent belgeselciliğinin en seçkin örneklerinden biridir. Klasik olarak niteleyebileceğimiz anlatım stilinin hâkim olduğu film, tarihi dokusunu kaybetmekte olan şehri zaman teması ekseninde anlatır. “Akıp giden zaman alıp götürmüştür birçok şeyi Safranbolu’dan” vurgusuyla başlayan bu yaklaşım, filmin geneline yayılır. Tarihi kent üretim ilişkilerinin değişmesi, teknolojik gelişmelerle birlikte gelen kültürel değişimin etkisiyle unutulmaya yüz tutmuştur. Göçle birlikte farklı yaşam biçimleri, şehri ıssızlaştırırken özgün mimarisini de bozmaktadır. Artık yöreye has geleneksel mimarinin ürünü evler terk edilmekte, özelliklerini yitirmektedir. Restore ve renöve çalışmalarının olmayışı bu özgün yapıları bilinçsiz, tarihi dokuyu zedeleyen müdahalelere bırakmaktadır. Arın, tüm bu anlatılanları zaman temasına yaslanarak sakin bir tonla anlatır. Kaybedilmekte olan kültür hazinesi evleri ve diğer tarihi değerleri farklı yönleriyle izleyiciye sunar. Safranbolu evlerinin genel mimari özelliklerinden iç ve dış süslemelerine, yöreye özgü mitolojik inanışlarının evlere yansıyan biçimlerine, toplumsal belleğin farklı tezahürlerinin ev içlerindeki temsil edilme pratiklerine değin pek çok şey belge filmin içinde sunulur. Bu anlatılanlar üzerinden yöre halkının folklorik özellikleri gün ışığına çıkar. Bir vadi yamacında kurulu olan Safranbolu’nun birbirlerinin önünü kapatmayan evlerinin mekânsal örgütlenmesindeki düzen bugünün mekânsal Darwinist nitelikli örgütlenme biçimi düşünüldüğünde oldukça demokratik kalır ve alternatif mekân örgütlenmesi konusunda güzel fikirler verir. Yüzyıllar önce insanlar, şehirlerdeki yaşamın yaşanabilir olması konusunda oldukça başarılı çözümler üremiştir. Safranbolu Evleri, bunun en canlı örneklerinden biridir.

Safranbolu: Yitirilmekte Olana Bir Ağıt

Evlerin yanı sıra Safranbolu’nun hanları, camileri, saat kuleleri ve yaşantısına has birtakım detaylar belgeselin diğer parçasını oluşturur. Tüm görüntülere anlatıcının sesi ve Türk müziği eşlek eder. İlk yarıda belirttiklerimiz üzerinden ilerleyen film, sonlara doğru kaybedilmekte olanlara odaklanır. Terk edilmiş evler, dokusu modern inşaat malzemeleriyle bozulan yapılar, yok olmakta olan zanaatler ve terk edilmiş zanaat çarşıları ekrana yansır. Karabük Demir Çelik Fabrikası’yla gelen sanayileşme hamlesi ve etrafında örgütlenen modern yaşam, Safranbolu’nun geleneksel yaşam pratiğini parçalamaktadır. İnsani hareketlilik Karabük’te yoğunlaşmakta, Safranbolu giderek ıssızlaşmakta ve kaderine terk edilmektedir. Her ikisi arasındaki tezatlık göze çarpar. Buna yöreden tanıklıklar da eklenir. Arın, yok olmakta olanın ıssızlığını gayet iyi belgeler.

Zaman vurgusuyla açılışını yapan belgesel yine aynı vurguyla kapanışını yapar. Hâkim bir tepeden şehre bakan saat kulesi orada öylece durmaktadır. Zaman imgesi suda somutlaşır, akıp giden su misali zaman yanında pek çok şeyi götürmüştür Safranbolu’dan. Yitirilişin hüznü anlatının şiirsel diline yansır. Bu dil, belgesele edebi bir nitelik katar. Arın’ın dil seçiminde şüphesiz dönemin tek kanallı TRT kriterlerinin güçlü bir etkisi vardır.

Safranbolu’da Zaman, TRT yayınlandığı dönem oldukça ilgi çekmiş ve bir anda ülke gündemine yerleşerek Safranbolu’nun kurtuluşu için önemli bir aracı olmuştur. Belgeselden sonra kaderi önemli ölçüde değişen şehir, devlet eliyle önce sit alanı ilan edilmiş daha sonra UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Bugün, çeşitli festivallerden ödüller alan belgeselin restore edilmiş kopyasını erişime açık bir şekilde izlemek mümkündür.

Süha Arın, belgeselcilik yaşamı boyunca Safranbolu’da Zaman gücüne ulaşabilen farklı yapımlara imza atmış, Türkiye belgesel sinemanın kimlik kazanıp kurumsallaşmasında çok büyük emekler sarf etmiştir. Yaşama erken veda eden Arın, geride unutulmaması gereken yapımlara imza atmıştır.

http://https://www.youtube.com/watch?v=OyXRK9bq5eU

Yararlanılan Kaynak:

Vedat Atasoy. (2013). “Safranbolu’da Zaman”. (http://www.radikal.com.tr/yazarlar/vedat-atasoy/safranboluda-zaman-1154229/)

Daha yazı yok.
Filmloverss.com size daha iyi hizmet sunmak için çerezleri kullanır. Sitede gezerek çerezlere izin vermiş sayılırsınız. Ayrıntılı bilgi